Kapsam 1, 2 ve 3 emisyonları: Karbon hesabına nereden başlanır?

Bir fabrikanın bacasından çıkan gaz, fabrikanın satın aldığı elektriğin santralde yol açtığı emisyon ve fabrikanın aldığı çeliğin üretiminde ortaya çıkan emisyon aynı şey midir? Üçü de fabrikanın ayak izine bağlanır ama kontrolü, verisi ve sorumluluğu birbirinden çok farklıdır. Karbon hesabı bu ayrımı yaparak başlar.

Kapsam 1, 2 ve 3, sera gazı emisyonlarını işletmenin emisyon kaynağı üzerindeki kontrolüne göre üç gruba ayıran yaygın sınıflandırmadır. Bu yazıda her kapsamın neyi içerdiğini, hangi verinin hangi kapsamı beslediğini ve Karbonİz gibi bir platformla hesaba hangi sırayla başlanabileceğini anlatıyoruz.

Sınıflandırmanın amacı, aynı emisyonun birden fazla yerde sayılmasını önlemek ve her kalemin sorumlusunu belli etmektir. Kapsam 1 ve 2 işletmenin kendi verisiyle hesaplanabilir; kapsam 3 ise tedarikçiler, müşteriler ve taşıyıcılarla ortak bir veri çalışması gerektirir. Kapsamlar arasındaki bu fark, hesaba başlarken hangi kalemin ne kadar emek isteyeceğini de önceden gösterir.

Kapsam 1: doğrudan emisyonlar

İşletmenin sahip olduğu ya da doğrudan kontrol ettiği kaynaklardan çıkan emisyondur. Kaynak sizin tesisinizde ya da aracınızda olduğu için en kolay sahiplenilen kapsamdır. Tipik örnekler arasında kazan ve fırınlarda yakılan doğal gaz, şirket araçlarında tüketilen yakıt, üretim sürecinin kendisinden kaynaklanan emisyonlar ve soğutucu gaz kaçakları sayılabilir.

• Veri nerede: yakıt ve gaz faturaları, filo yakıt kayıtları, tesis sayaçları.
• Hesap mantığı: tüketilen yakıt miktarı ile ilgili emisyon faktörünün çarpımı.
• Dikkat: tesis ve araç listesi eksiksiz olmazsa kapsam sessizce küçülür.

Kapsam 2: satın alınan enerji

Satın alınan elektrik, buhar, ısıtma ve soğutmanın üretilmesinden doğan dolaylı emisyondur. Emisyon enerjiyi üreten tesiste çıkar ama enerjiyi tüketen işletmenin hesabına yazılır. Bu kapsam, ölçülmüş tüketim verisine dayandığı için genellikle iyi izlenebilir; en kritik girdi, doğru dönem için seçilen emisyon faktörüdür.

• Veri nerede: enerji sayaçları ve elektrik, buhar gibi enerji faturaları.
• Hesap mantığı: tüketilen enerji miktarı ile kullanılan faktörün çarpımı; faktörün sürümü kayda geçmelidir.
• Fırsat: yenilenebilir enerjiye geçişin etkisi en çok bu kapsamda görülür.

Kapsam 3: değer zinciri

İşletmenin kontrolü dışında, ancak faaliyetinin sonucu olarak değer zincirinde oluşan diğer dolaylı emisyonlardır. Satın alınan mal ve hizmetler, tedarikçilerin üretimi, giriş ve çıkış taşımaları, iş seyahatleri, çalışanların işe ulaşımı, atık ve satılan ürünün kullanımı bu gruba girer. Veri çoğunlukla işletmenin dışındadır, bu nedenle kapsam 3 hesabı en dağınık ve doğrulaması en zor alandır.

• Veri nerede: ERP satın alma kayıtları, lojistik ve taşıma verisi, tedarikçilerin ürün karbon ayak izi (PCF) verisi.
• Hesap mantığı: doğrudan tedarikçi verisi varsa o, yoksa harcama ya da miktar bazlı tahmin kullanılır.
• Dikkat: tahmini veri ile tedarikçiden gelen ölçülmüş veriyi aynı güvenle sunmayın.

Hesaba nereden başlamalı?

1. Sınırı çizin. Hangi tesisler, hangi şirketler ve hangi dönem hesaba girecek? Sınırı belli olmayan hesap, ne kadar ayrıntılı olursa olsun yıllar arasında karşılaştırılamaz.
2. Kapsam 1 ve 2 ile başlayın. Veri işletmenin içinde, faturada ve sayaçta durur. Hızla sonuç alır, hesabın nasıl izleneceğini de burada öğrenirsiniz.
3. Kapsam 3’ü önceliklendirin. Tüm kalemleri aynı anda hesaplamaya çalışmak yerine satın alma ve lojistik gibi büyük görünen kalemlerle başlayın; en önemli tedarikçilerden doğrudan veri isteyin.
4. Çift saymayın. Aynı emisyonun iki kapsamda birden yer almadığından emin olun; her kalemin hangi kapsama yazıldığı kayıtlı olmalı.
5. Veri güvenini baştan işaretleyin. Her kalem için ölçülmüş mü, tahmini mi, eksik mi olduğunu belirtin. Karbonİz’in veri kalite skoru bu bilgiyi sonucun yanında gösterir.

Önce sınırı çizin, sonra sayın. Kapsamı ve veri güvenini belirtmeyen bir toplam, yalnızca bir rakamdır.

İlk yılın amacı kusursuz bir envanter çıkarmak değil, çalışan bir yöntem kurmaktır. Eksik alanlar işaretlenir, tahminler tahmin olarak not edilir ve her dönemde iyileştirilecek alanlar listelenir. Bu yaklaşım, ikinci yıl veriyi yeniden derlemek yerine aynı akışı genişletmeyi mümkün kılar.

Karbonİz’in kontrol kulesi Kapsam 1, 2 ve 3 görünürlüğünü hedef, veri güveni ve sıcak noktalarla aynı ekranda birleştirir. ERP, enerji sayaçları, e-fatura, lojistik ve tedarikçi PCF verisi ortak bir akışa alınır; her sonuç kaynak kayda, faktör sürümüne, kanıta ve onay durumuna kadar izlenebilir. Böylece hangi kapsamın toplamı ne kadar etkilediği ve o rakamın ne kadar sağlam olduğu birlikte görülür; yönetici, veri toplama emeğini nereye yönlendireceğine bu görünümden karar verebilir.

Karbon verisini toplayıp izlenebilir biçimde hesaplayan ve azaltım kararlarına bağlayan yaklaşımımızı Karbon Ayak İzi sayfasında inceleyebilirsiniz.